AILIG AURORA

Fionnlagh MacLeod

© an teacsa Fionnlagh MacLeòid

© an deilbh-còmhdaich Joan MacRae-Smith

Deilbhte, dèante agus deasaichte le Acair an

co-bhonn ri Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig

Clò-bhuailte le Gomer Press, Llandysul, A’ Chuimrigh

A’ chiad fhoillseachadh an 2010 le Acair/Stòrlann. Na còraichean uile

glèidhte. Chan fhaodar pàirt sam bith dhen leabhar seo ath-riochdachadh

an cruth sam bith no an dòigh sam bith gun chead ro-làimh ann an

sgrìobhadh bho Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig/Acair.

Gheibhear clàr-catalogaidh airson an leabhair

seo bho leabharlann Bhreatainn.

Tha Acair agus Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig

a’ faighinn taic bho Bhòrd na Gàidhlig.

ISBN 978-1-907054-20-4

Tha Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig a’ faighinn taic bho Bhòrd na Gàidhlig.

pàirt1

Caibideil 1

Bha a’ ghealach slàn shuas anns an adhar agus bha esan a-muigh ga coimhead. Balach beag a bh’ ann ’s e mu shia bliadhna a dh’aois. Bha e leis fhèin agus e na sheasamh air beulaibh an taighe. ’S ann anns a’ gheamhradh a bha seo agus bha an oidhche soilleir oir cha robh sgòth anns an adhar. Bha i fuar ach cha robh uisge no gaoth ann. Oidhche bhrèagha gheamhraidh a bh’ ann.

Cha robh am balach air aire mhòr sam bith a thoirt dhan ghealaich roimhe, ach chuir i annas mòr air an oidhche seo. Bha i a’ coimhead cho faisg ’s cho sàmhach, agus sheas e ga coimhead. Bha i cho cruinn ’s cho geal agus bha i a’ dèanamh a’ bhaile soilleir. Bha an solas aice a’ fàgail loidhne fhada shoilleir anns a’ mhuir, eadar i fhèin agus far an robh esan na sheasamh.

“Dè tha thu a’ dèanamh a-muigh an sin, Ailig?” Bha athair Ailig air nochdadh san doras.

“Seall air a’ ghealaich shuas,” thuirt Ailig.

“Tha i slàn,” thuirt athair, agus e a’ coimhead suas rithe.

“Tha i cho mòr,” thuirt Ailig.

“Tha e duilich a chreidsinn gun deach daoine suas thuice,” thuirt athair.

“Cò na daoine?” thuirt Ailig le iongnadh na ghuth.

“Tha speuradairean,” dh’inns athair dha.

“Dè tha sin?” dh’fhaighnich Ailig.

“Daoine chaidh suas thuice ann an soitheach- fànais,” ars athair.

Thill iad a-steach dhan taigh agus thòisich athair ag innse dha Ailig mar a chaidh speuradairean à Ameireaga chun na gealaich an toiseach ann an 1969. Gur e Neil Armstrong a’ chiad duine a-riamh a sheas air a’ ghealaich. Agus gun robh dà speuradair dheug air a bhith shuas oirre on uair sin. Chuir seo iongantas mòr air Ailig. Cha robh e buileach ga thuigsinn. Dh’inns athair dha gur e rocaid a thug suas iad. Bha dùil aig Ailig an toiseach gur ann a bha athair mas-fhìor, ach dh’aithnich e mu dheireadh gur e an fhìrinn a bh’ aige. Chaidh athair is fhuair e leabhar mòr anns an robh dealbh-camara dhen t-saoghal a thog speuradair nuair a bha e a’ tilleadh bhon ghealaich.

“Sin dealbh dhen t-saoghal againn fhìn,” dh’inns athair dha.

Bha an saoghal a’ coimhead cruinn anns an dealbh, agus e gorm agus geal, agus bha an còrr dhen dealbh dubh. Cha mhòr gun deigheadh aig Ailig air a shùilean a thoirt far an deilbh.

“Tha e coltach ris a’ ghealaich,” thuirt Ailig.

“Ach ’s e th’ ann ach an saoghal,” fhreagair athair.

“Tha e cho brèagha,” thuirt Ailig an uair sin.

An oidhche sin, airson a’ chiad uair, thug Ailig an leabhar seo suas leis dhan leabaidh. Ged nach deigheadh aige air a leughadh, thòisich e a’ dol tro na dealbhan a bh’ ann. Dealbhan mòra dathach, agus cuid mhath dhiubh de bhàlaichean cruinn mar a’ chiad fhear a sheall athair dha. Ach bha dath is cumadh diofraichte air a h-uile h-aon dhiubh, agus chitheadh e ainmean mar Iupatar agus Bheunas sgrìobhte fodhpa, ged nach robh fios aige dè bha iad sin a’ ciallachadh. Ach bha e air a dhòigh le na dealbhan fhèin, agus ruith e uair is uair orra mus do dh’fhalbh an cadal leis.

Bha seo bho chionn ochd bliadhna.

Caibideil 2

Bhon oidhche sin, chùm Ailig air a’ faighinn a-mach mu dheidhinn na gealaich. An toiseach ’s ann còmhla ri athair a bu mhotha a bha e a’ dèanamh seo ach bhiodh e cuideachd a’ coimhead tro na leabhraichean leis fhèin. Chuir e iongnadh mòr air mar a chaidh neach a chur an toiseach suas dhan iarmailt agus mar a chaidh e mun cuairt an t-saoghail. Bha dealbh aige dhen Ruiseanach, Yuri Gagarin, agus cha mhòr gun creideadh e gun robh e shuas leis fhèin ann an Sputnik a’ dol timcheall an t-saoghail. Agus gun do thachair seo bho chionn suas ri leth-cheud bliadhna – ann an 1961. B’ esan a’ chiad duine a-riamh a bha shuas ann am fànas, gu h-àrd os cionn an t-saoghail. Bha seo a’ cur annas mòr air Ailig oir cha robh fios aige ciamar a ghabhadh seo dèanamh – duine a bhith beò shuas gu fada anns an adhar agus gun do thill e air ais chun na talmhainn.

Thug sin Ailig gu bhith a’ lorg mu dheidhinn an t-saoghail fhèin, agus bha athair ag innse dha mar a bha an saoghal a’ cur car dheth a h-uile latha, agus aig an aon àm gun robh an saoghal a’ dol mun cuairt na grèine aon uair sa bhliadhna. Cha robh e idir furasta dha Ailig greimeachadh air na bha seo, oir ’s e rudan ùra a bh’ annta dha. Bha e airson faighinn a-mach mun deidhinn ach cha robh dùil aige gum biodh a’ chùis cho farsaing ’s cho neònach. Bha athair ag ainmeachadh dha gun robh cumhachd eadar a’ ghrian ’s an saoghal ’s a’ ghealach ris an cante iom-tharraing. Nach fhaiceadh tu idir e ach gun robh e ann. ’S gur e seo a bha a’ cumail nan rudan sin nan àite. Chanadh Ailig nach robh e a’ tuigsinn seo, agus dhèanadh athair gàire ’s chanadh e nach robh e fhèin ga thuigsinn glè mhath na bu mhotha. Ach ’s e dithis dhòigheil a bh’ annta còmhla, ’s bha e a’ còrdadh riutha a bhith a’ bruidhinn air na rudan seo.

’S chan iarradh Ailig ach sin.

Mar a bha Ailig a’ fàs na bu shine agus mar a bha leughadh a’ tighinn thuige, ’s ann bu mhotha a bha e a’ lorg mun chuspair a bha seo. Thill e chun a’ chiad rud a bha athair air innse dha mu na speuradairean agus mar a bha iad air a dhol chun na gealaich an toiseach.

“Neil Armstrong, nach e?” thuirt e ri athair.

“E fhèin agus Buzz Aldrin nan dithis,” thuirt athair. “Chrom iad sìos à modal an t-soithich- fànais agus choisich iad air uachdar na gealaich. Seall mar a chuir iad an-àirde flaga Ameireagaidh.”

“Carson a rinn iad sin?”

“Tha, son sealltainn gur ann à Ameireagaidh a bha iad air tighinn,” dh’inns athair.

Bha iad a’ coimhead ri dealbhan dhiubh agus iad nan seasamh air a’ ghealaich.

“Apollo 11 a bh’ air an t-soitheach,” thuirt athair.

“Carson a tha an t-aodach geal sin orra?” dh’fhaighnich Ailig.

“Dh’fheumadh iad sin a bhith orra. Innsidh an leabhar dhut, tha mi cinnteach. Feumaidh sinne ogsaidean son a bhith beò. Nuair a tha sinn a’ toirt a-steach ar n-anail … ”, tharraing athair anail a-steach, “ … mar sin, tha sinn a’ toirt a-steach ogsaidean. Cha bhiodh sinn beò às aonais. Tha àile timcheall air an t-saoghal agus tha ogsaidean ann. Sin a tha gar cumail beò.”

“Agus biadh.”

“Is deoch, ’s e. Ach chan eil àile le ogsaidean air a’ ghealaich ann. ’S bha aca ri deisichean- fànais mar sin a bhith orra, le ogsaidean nam broinn.”

Bha Ailig sàmhach, agus e a’ coimhead nan dealbhan anns an leabhar. Bha tòrr smuaintean a’ ruith tro inntinn mu dheidhinn na bha seo – eadar àile is ogsaidean is daoine le deisichean mòra geala a’ tighinn a-nuas fàradh air a’ ghealaich.

“Bheil sibh cinnteach gun do thachair seo dha-rìribh?” thuirt e an uair sin agus e a’ coimhead ri athair.

“O, thachair e ceart gu leòr, Ailig,” fhreagair athair. “Chan eil teagamh sam bith mu dheidhinn sin.”

Beag is beag thòisich e air faighinn a-mach dha fhèin mu dheidhinn seo. Cha robh cuimhne aig athair air na bha sin mu dheidhinn, ach nuair a bha e a-staigh shealladh e ri leabhraichean còmhla ri Ailig. Glè luath bha Ailig ag ionnsachadh dha fhèin mu dheidhinn nan turas a rinn daoine chun na gealaich. Gun robh Apollo air daoine a thoirt innte sia turais. Gur e Saturn V an rocaid a bha gan togail suas bhon talamh agus an uair sin gur ann am broinn modail mòr a bha iad a’ dol suas tro fhànas gus an robh iad faisg air a’ ghealaich ’s gun robh dithis dhiubh a’ dol air tìr air a’ ghealaich ann am modail beag. Airson tilleadh air ais, bha am modal beag ag èirigh bho aghaidh na gealaich agus a’ ceangal air ais ris a’ mhodail mhòr a bha shuas a’ feitheamh rithe. ’S gun robh i sin a’ tilleadh chun an t-saoghail ’s a’ dol dhan mhuir far an deigheadh an togail sàbhailte. Cha mhòr gun robh a’ dol aig Ailig air na bha seo a chreidsinn – gun gabhadh e dèanamh no gun do thachair e. Sia turais.

Thòisich Ailig air dealbhan dathach a dhèanamh dhe gach pàirt dhe thuras-fànais. An toiseach rinn e dealbh mòr dhen rocaid Saturn V agus i ag èirigh bhon talamh agus lasraichean mòra teine foidhpe. Sgrìobh e fon dealbh, ‘Apollo 11. Neil Armstrong, Buzz Aldrin, Michael Collins air bòrd.’

An uair sin rinn e dealbh dhen t-soitheach- fànais aca agus i a’ dol suas tro na speuran. Bha i ann an dà phìos – pìos cruinn mar chòn, far am biodh an triùir speuradairean, agus b’ e seo an CM. Agus pìos eile mar rocaid ghoirid agus ’s e seo an SM. Mus do sguir e rinn e dealbh dhen ghealaich leis an CM a’ dol mun cuairt oirre. A’ tighinn sìos às an CM bha modal beag air an robh an LM agus bha e fhèin ann an dà phìos – am pìos anns an robh iad a’ tighinn sìos chun na gealaich, agus am pìos beag anns an robh iad a’ fagail na gealaich agus a’ tilleadh dhan CM. An t-ainm a thug na speuradairean air an CM ’s e Columbia, agus air an LM thug iad Eagle. Nuair a thàinig athair dhachaigh, sheall Ailig dha na dealbhan. “Tha an Eagle air landadh,” thuirt athair le gàire. ’S e sin a thuirt Neil Armstrong air an rèidio, air ais chun an t-saoghail, cho luath ’s a fhuair iad an Eagle air tìr air a’ ghealaich an toiseach.

“’S e Neil agus Buzz a chaidh sìos thuice. Dh’fhuirich Michael air bòrd an CM a’ dol mun cuairt shuas os a cionn,’ thuirt Ailig.

“Tha làn thìd’ aige a dhol dha leabaidh,” thuirt a mhàthair ri athair, “is sgoil roimhe a-màireach.”

Caibideil 3

Chùm Ailig roimhe airson ùine mhòir a’ faighinn a-mach mu na turais a chaidh a dhèanamh chun na gealaich. Beag air bheag bha fios aige air a h-uile turas a rinn Apollo eadar an saoghal agus a’ ghealach. Cha robh speuradairean idir anns an fheadhainn a chaidh suas an toiseach – càil ach ionnsramaidean a-mhàin, agus na daoine shìos ann am MC ann a’ Houston, Teagsas gan treòrachadh. Leugh e gun deach Apollo 4 suas ann an 1967 agus Apollo 6 an ath bhliadhn’ a-rithist. Ach aig àm na Nollaig an 1968 chaidh Apollo 8 suas le trì speuradairean innte agus chaidh i seo mun cuairt na gealaich, a’ chiad shoitheach – agus daoine – a rinn seo. Agus rinn Apollo 9 agus 10 an aon rud.

Ach ’s ann às dèidh seo a chaidh an ceum mòr a ghabhail. A’ tòiseachadh le Apollo 11 ann an 1969 agus suas gu Apollo 17 ann an 1972 chaidh dithis speuradairean a chur air a’ ghealaich sia turais. Dà dhuine dheug air fad. Agus bha carbad beag aca na trì turais mu dheireadh; carbad a ruitheadh mun cuairt air uachdar na gealaich. ’S e LRV a bh’ aca air na carbadan seo. Agus bha Ailig a’ fàs eòlach air ainmean nan daoine gu lèir – cha b’ e a-mhàin a’ chiad dithis, Neil agus Buzz, ach cuideachd feadhainn mar James Irwin is David Scott. ’S e Eugene Cernan an duine mu dheireadh a choisich air a’ ghealaich – nuair a bha LM Apollo 17 a’ fàgail. ’S bha fios aige air ainmean eile mar Alan Shepard is Alan Bean. Na gaisgich a choisich air a’ ghealaich. Bha iad a’ cur annas gun chrìoch air.

Bha dà rud a thug dha mòran toileachais anns na bliadhnaichean tràtha seo. Airson a cho-là- breith nuair a bha e naoi, thug athair ’s a mhàthair dha prosbaig, agus mun dearbh àm seo fhuair iad coimpiutair aig an taigh agus bha e fhèin is athair air an eadar-lìon gun sgur. Sin mar a thòisich e a’ faighinn cothrom air sealltainn air na dealbhan dhe na turais a rinn Apollo bho chionn còrr is dà fhichead bliadhna, ’s chitheadh e cruth nan soithichean-fànais agus nan speuradairean na b’ fheàrr na chunnaic e gu sin fhèin. Agus ma bha an t-eadar-lìon ga ionnsachadh a-staigh ’s e bha air inntinn a ghlacadh às ùr ach a bhith a-muigh mun taigh leis a’ phrosbaig agus a’ coimhead leatha suas dha na neòil. Nam biodh oidhche mhath ann, bhiodh esan a-muigh a’ coimhead air a’ ghealaich – agus barrachd is barrachd a’ coimhead air na rionnagan.

’S fhada bho bha e air dealbhan fhaicinn ann an leabhraichean dhe na planaidean ach cha do ghlac iad aire mòran gus an do thòisich e gan coimhead air an eadar-lìon agus a’ dol a-mach a dh’fheuchainn rin togail leis a’ phrosbaig. Agus ged a bha a’ ghealach mar a bha i, na fìor chùis iongantais, thòisich na planaidean air greimeachadh ri Ailig mar nach do rinn mòran eile na bheatha roimhe. Nuair a dh’fhaighnicheadh e càil dha mhàthair mu Mhercury no Bheunas cha chanadh ise ris ach e faighneachd dha athair. ’S chanadh athair ris gum feuchadh iad ach dè a lorgadh iad air an eadar-lìon agus anns na leabhraichean. Chùm seo a’ dol gus an robh Ailig air a bheò-ghlacadh le sgeul nam planaidean, ’s cha tuigeadh e ciamar nach robh duine eile a’ bruidhinn orra ach e fhèin. Bhiodh e fhathast a’ cluiche ball-coise còmhla ri na balaich eile, gu h-àraidh anns an sgoil, agus bha e air fàs air leth dèidheil air Hibs. Gu dearbh, bha piuthar a mhàthar air lèine uaine le muilichinnean geala a thoirt thuige ’s bhiodh i air gu math tric fo top. Bha a’ chuid mhòr dhe na balaich le Celtic is Rangers, ach ’s e Hibs fada a b’ fheàrr leis-san. ’S bha iad aige gu lèir air a theanga, ainmean nan cluicheadairean. Cha robh e fhathast air a bhith aig Easter Road ach bha dealbh na pàirce aige an-àirde na rùm, ’s an sgioba air fad, ri taobh an deilbh a thog Michael Collins dhe LM Apollo 11 ag èirigh bhon a’ ghealaich le Neil is Buzz na broinn agus cumadh soilleir leth an t-saoghail a’ seòladh anns an dorchadas os cionn na gealaich. ‘21 An t-Iuchar 1969’ sgrìobht’ aige fodha.

“Bheil fios agaibh Voyager?” thuirt e ri mhàthair.

“Chan eil.”

“Innsidh mi dhuibh mu deidhinn,” thuirt e rithe an uair sin.

“’S tusa a dh’fhaodas sin,” thuirt ise le gàire. “Cha bhi cuimhne agams’ air an sin ann am mionaid.”

“Tugainn an toiseach a-mach còmhla rium ach am faic sibh Bheunas leis a’ phrosbaig,” thuirt Ailig. Dh’èirich e ann an cabhaig agus chaidh e a-null a dh’iarraidh na prosbaig.

“Ist, Ailig! Cha tèid mo chas. Tha e reòthte a-muigh an sin. ’S dòcha gun tèid d’ athair a-mach ga faicinn nuair a thig e dhachaigh,” thuirt ise.

“Chan fhaca sibhse a-riamh i ge-tà. No gin eile.”

“Chì mi i,” thuirt i, “latha brèagha air choreigin.”

“Chan dèan thu mach i ann ris an latha,” thuirt esan, ’s iad a’ gàireachdainn còmhla.

“Voyager ma-thà,” thuirt Ailig an uair sin. “Voyager 1 agus 2.”

“Bha paidhir ac’ ann, an robh?” ars a mhàthair.

“1977,” thuirt e. “À Kennedy Space Center ann am Florada a dh’fhalbh iad.”

“Càit an deach iad?”

“An toiseach, chaidh gu Iupatar. Tomhaisibh dè an ùine thug iad mus do ràinig iad e.”

“Fichead latha?”

“Faisg air dà bhliadhna.”

“Abair ùine. Càit a dh’aon saoghal a bheil e?”

“Iupatar mòr mìorbhaileach, chan eil nas motha ann na e. Chùm iad orra gu Sathairn, an ath phlanaid a-muigh. ’S thug sin a cheart cho fada.”

“’S cinnteach nach tug e dà bhliadhna eile?”

“Ràinig Voyager 1 i aig deireadh 1980 agus an tèile as t-fhoghar ’81.”

“Nach iad a chùm a’ dol!”

“Tha iad a’ dol fhathast. A-muigh ann am fànas còrr is deich bliadhna fichead. Às dèidh Sathairn fhàgail, thug Voyager 2 còrr is ceithir bliadhna eile mus do ràinig i an ath phlanaid, Uranaus. Agus an uair sin thug i còrr is trì bliadhna eile mus do ràinig i Neiptiun – dà bhliadhna dheug an dèidh dhi falbh bhon t-saoghal.”

“Cha ghabh sin a chreidsinn,” ars a mhàthair. “Smaoinich,” thuirt i, “cho aonranach ’s a bhiodh sin.”

“Chan eil duine air bòrd orra, ge-tà,” thuirt Ailig.

“Tha iad coltach ri ròbotan,” thuirt Ailig. “Siud mar a rinn iad gu ruige seo ’s tha iad fhathast a’ dol. A-muigh leotha fhèin ann am fànas. Fada a-muigh seachad air planaidean na grèine againne.”

Sheas a mhàthair agus chrath i a ceann. “Tha thìd’ agad an leigeil seachad son oidhch’, Ailig … ”

“Nach eil sibh ag iarraidh cluinntinn mu Iupatar is Sathairn is Uranaus is Neiptiun?” thuirt Ailig. “’S e gas a th’ annta. Planaidean mòra gas.”

“Gas,’ thuirt a mhàthair le gàire. “’N aire mus cuir an gas do cheann na bhrolais.”

“Borealis, ’s dòcha,” thuirt Ailig air a shocair.

Ma chuala i e, cha do rinn i gàire no dad.

“Na h-ochd planaidean mòra brèagha seo a’ dol mun cuairt leotha fhèin a-muigh an sin, agus iad gu lèir aig an aon àm a’ dol timcheall na grèine againn. Agus gealaich a’ dol mun cuairt nam planaidean fhèin cuideachd. Wow!”

Leig a mhàthair osna. “Thalla ’s glan d’ fhiaclan, agus ist.”

Caibideil 4

“An aon mhìos!” bha Ailig ag èigheachd ri athair.

“Dè bh’ ann?” thuirt athair agus e a’ tighinn.

Bha iad aig a’ choimpiutair.

“Lùnastal, 1977. Air an 20mh latha, ’s ann a dh’fhàg Voyager 1 an saoghal, agus ochd latha roimhe sin ’s ann a chaidh a’ chiad Shuttle suas, an Enterprise.”

“Ò, tha fhios agam fhìn air an Shuttle,” thuirt a mhàthair bho thaobh eile an rùim. “Chaidh tè aca sin às an rathad.”

“Chaidh, a dhà,” thuirt athair.

“An Challenger ann an 1986 nuair a bha i a’ falbh,” thuirt Ailig, “agus an Columbia ann an 2003 nuair a bha i a’ tilleadh.”

“Chaidh a h-uile duine aca a mharbhadh,” thuirt athair.

“Tomhais cia mheud turas a rinn iad le na còig shuttles air fad … an Columbia ’s an Challenger ’s an Discovery ’s an Atlantis ’s an Endeavour?”

“Trì fichead?” dh’fheuch athair.

“Gu seo … 130.”

Rinn athair fead tro fhiaclan.

“An Discovery an tè bu thrice a bha shuas … mu 38 turais,” thuirt Ailig.

“A’ toirt stuth is sgioba suas chun an t-saideil mhòir, an ISS?” thuirt athair.

“Mar bu thrice,” thuirt Ailig. “Uaireannan a’ càradh shaidealan eile. Uaireannan a’ càradh prosbaig mhòir fànais.”

“A’ Hubble,” thuirt athair. “Cha mhòr gun gabhadh e a bhith … nuair a chì thu tè aca a’ tilleadh a-nuas air ais, agus i a’ ruith air raon-laighe mar phlèan sam bith.”

“Cha deach càil a-riamh a thogail cho mìorbhaileach ris an Shuttle,” thuirt Ailig. “’S cha mhòr gun robh daoine a’ toirt aire sam bith dhaibh. Ach nuair a chaidh na dhà nan teine … Bha sin anns na naidheachdan gu lèir.”

Bha màthair Ailig ag èisteachd a-rithist. “An Challenger, chaidh seachdnar a mharbhadh oirre … daoine bochda. Chan eil cuimhn’ am dè cho fad ’s a bha i a’ dol mus do spreadh i às a chèile.”

“73 diogan,” thuirt Ailig.

Chrath a mhàthair a ceann. “73 diogan,” thuirt i. “Dìreach 73 diogan às dèidh dhi falbh. Tha cuimhn’ am a bhith ga choimhead. Cumadh mar eala san adhar.” Thog i a leabhar a-rithist.

“Chaidh seachdnar speuradairean eile a mharbhadh nuair a bhris an Columbia na mìrean,” thuirt Ailig. “Bha pìos air tuiteam dhith nuair a dh’fhalbh i, agus loisg i na spealgan os cionn Theagsas nuair a bha i a’ tighinn a-nuas.”

“Rudan cunnartach,” thuirt a mhàthair, cha mhòr rithe fhèin.

Bha iad uile sàmhach airson tiota.

“An dùil nach eil an ISS a cheart cho mìorbhaileach, dè?” thuirt athair an ceann greis.

“Tha agus Jules Verne, bheil fhios agad?” A rèir coltais, cha robh. “An ATV a tha a’ dol suas is sìos bhuaipe le goireasan mar uisge is èadhar is eile. An ESA a thog i ’s e rocaid Ariane 5 a tha ga togail bho phort-fànais an ESA aig Kourou ann an Guiana na Frainge. Tha i a’ toirt bliadhna shuas ceangailte ris an ISS agus an uair sin thèid a lìonadh le treallaich air nach eil feum ’s thig i a-nuas na spealgan dhan Chuan Shèimh.’

“Bha dùil agam gur e na planaidean a b’ fheàrr leat na càil eile,” thuirt athair.

“’S iad ann an sin. An toiseach na h-ochd planaidean againn fhìn … an fheadhainn a tha anns an ruith-ghrèine seo. Ach chan eil an seo ach oisean beag dhe na tha a-muigh an sin.”

“Ma-thà bha thu ag ràdh gun tug tè dhe na soithichean-fànais sin dusan bliadhna a’ dol chun na planaid as fhaid’ às,” thuirt a mhàthair.

Choimhead Ailig rithe le gàire. “’S math a’ chuimhne th’ agaibh, a mhàthair,” thuirt e le gàire. “Cha robh mi a’ smaoineachadh gun robh ùidh agaibh. Ach tha an ruith-grèine againne na mhìr beag bìodach air oir an reul-chrios anns a bheil sinn, am Milky Way.”

“Ò, ’s tric a chunna mi am Milky Way,” thuirt ise le moit. “‘Bogha Chlann Uis’ a bh’ aig mo sheanair air. Bhiodh e ga shealltainn dhuinn nuair a bha sinn beag.”

“An e ma-thà?” dh’fhaighnich athair. “Chuala mi fhìn ‘Sgrìob Chlann Uis’ aig na bodaich.”

Cha robh cus diù aig Ailig dhan ainm Ghàidhlig ge-tà. “Sin an reul-chrios anns a bheil sinne ma-thà. Fìogar bheag dheth, sin sinne … air aon spàg dheth … agus an reul-chrios fhèin a’ dol mun cuairt mar bhiast mhòr de roth-gaoith. A h-uile rionnag a chì sinn anns an adhar ’s ann anns an reul-chrios againn fhìn a tha i. Ach siuthadaibh an-dràsta, a mhàthair, feuch an tomhais sibh cia mheud reul-chrios a tha anns an domhain air fad.”

“Nach ist thu, ’s tu air mo cheann a chur na aon reul-chrios, mas e a th’ agad air.”

“Ceud mìle millean.”

“Cha ghabh sin a bhith,” thuirt ise. “Càit a bheil iad, fo ghrian nan speuran?”

“Tha sinn air fad’ a bharrachd dhiubh fhaicinn anns na beagan bhliadhnaichean ud na chaidh fhaicinn a-riamh roimhe,” thuirt Ailig.

“Ciamar?” dh’fhaighnich ise.

“Prosbaigean,” ars athair agus esan air ais anns a’ chòmhradh.

“Ò, tha fhios a’m,” dh’èigh i, “dè a-nise an t-ainm a bh’ air … ? Galileo!”

“Càit an cuala sibh mu Ghalileo, a mhàthair?”

“Ò, tha sibhse a’ smaoineachadh nach eil fhios aig do mhàthair air sìon,” agus rinn i gaire, “ach tha sibh gu mòr air ur mealladh.”

“A rèir coltais,” thuirt athair.

“Anns an sgoil … bho chionn fhada an t-saoghail. Gum faca e leis a’ phrosbaig mar a bha gealach a’ gluasad timcheall air planaid air choreigin,” bha a mhàthair a’ cuimhneachadh.

“Ceithir gealaich. A’ dol mun cuairt Iupatar. A’ chiad phrosbaig … 1610,” bha Ailig ag innse seo cha mhòr dha fhèin.

“Tha deagh ghreis bhon uair sin,” thuirt a mhàthair.

“Bhon a bha thusa san sgoil?” dh’fhaighnich athair.

Rinn a mhàthair gàire.

“Nach b’ e am balach e ge-tà,” thuirt athair. “Galileo.”

“Cha robh daoine ga chreids’ an toiseach …” thuirt Ailig.

“Ach chùm esan ceann a’ mhaide riutha,” ars athair.

“ … Chuir e cruinne-char dhen dòigh anns an robh daoine a’ tuigsinn an domhain. Sheall e le seo gun robh na planaidean a’ gluasad mun cuairt na grèine, ’s nach b’ e an saoghal beag againne idir meadhan an domhain.”

“Ach cha b’ e esan a dhearbh mar a tha gach nì a tha ann am fànas air a chumail na àite fhèin,” thuirt athair, a’ ruith air an seo a-rithist.

“Ò, ’s e bha sin ach iom-tharraing. Newton a bha sin, Isaac Newton.”

“Nach b’ e am balach esan cuideachd,” ars athair.

“Feuch an leig sibh seachad son aon mhionaid na seann bhodaich sin a bh’ ann bho chionn nach eil fhios cuin,” thuirt ise agus i a’ cur air a’ choire.

Sheall an dithis eile ri chèile agus bhris iad air an gàire.

Caibideil 5

Cha tèid e à cuimhne Ailig gu bràth an latha a thàinig athair dhachaigh leis a’ phrosbaig mhòir. An oidhche sin fhèin chuir iad i an-àirde air a casan air beulaibh an taighe, agus ’s e Ailig a sheall troimhpe an toiseach. Thug a’ phrosbaig làidir seo na bha shuas anns na speuran cho faisg dha agus gu saoileadh e gum faodadh e a làmh a chur orra.

“Tha i mar Hubble,” bha e ag ràdh ri athair, “’s mar Herschel.”

B’ iad na dhà sin na prosbaigean mòra a bha ceudan mhìle shuas ann am fànas agus a bha air dealbhan tur ùr a thoirt air iomadh grèin’ is iomadh reul-chrios air nach robh fios roimhe. Bha cuimhne aige an latha a chunnaic iad an toiseach air a’ choimpiutair an dealbh ris an canar a’ Hubble Deep Field. Ann an 1995 a chaidh seo a dhèanamh an toiseach. Chaidh a’ phrosbaig mhòr a thionndadh air mìr cumhang, domhainn dhen adhar, mar ghath solais, ’s thog e dealbhan thar deich latha. Bha HDF a’ coimhead a-mach fada seachad air an reul-chrios againn fhìn, am Milky Way, agus lorg e suas ri trì mìle reul-chrios eile, a-mach gu iomall an domhain. Cha mhòr nach do chuir an HDF seòrsa de dh’eagal air Ailig. “Ciamar a ghabhadh seo a bhith?” a bh’ aige ri athair. Ach bha athair e fhèin gun fhios aige dè chanadh e.

“Tha sinn cho beag,” chùm Ailig air ag ràdh. “Tha sinn cho beag.”

“Mìltean de reul-chriosan ann an aon phàirt beag dhen domhain,’ thuirt athair. “’S tha iad air lorg gu bheil am pàirt beag sin, an HDF, coltach ri gach mìr eile dhen domhain. Mar sin, chan eil seo a’ sealltainn ach ri taghadh glè bheag dhe na tha de reul-chriosan a-muigh an sin gu h-iomlan.”

“Tha sinn cho beag,” thuirt Ailig a-rithist.

“Mar as fheàrr a thèid teicneòlas,” thuirt athair, “’s ann as motha a chì sinn fhathast dhe na tha shuas an sin.”

“Seall air an HSO … le prosbaig mhòr infradhearg Herschel a chuir iad suas ann an 2008,” thuirt Ailig. “Thug i trì mìosan a’ dol an-àirde gu far a bheil i, agus tha i gu bhith ann son trì bliadhna. Leis an infrared, tha i a’ dol a lorg nan deichean mìle de reul-chriosan nach robh càil a dh’fhios againn a bha idir ann.”

Thill iad chun na prosbaig ùir aca fhèin, agus chùm iad orra a’ coimhead troimhpe. Bha Ailig air a dhòigh leatha, agus bha i air aire a thoirt dha na saoghail a tha fada, fada a-muigh seachad air an reul-chrios againn fhìn.

“Tha thusa òg, Ailig, chan eil thu fhathast na dhà dheug,” bha athair ag ràdh. “Tha thu dol a dh’fhaicinn rudan na do latha air nach do smaoinich sinne fhathast.”

“Mar fuaimean a thig a-nuas à fànas ag innse gu bheil rudeigin beò le tuigse shuas an sin?” thuirt e.

“Cò aige tha fios?” thuirt athair.

“Tha mise cinnteach gu bheil,” thuirt Ailig.

“Dè? Gu bheil rudeigin beò air planaidean eile?”

“Ciamar nach bitheadh? Tha uiread ann dhiubh. Mìltean air mhìltean. Ciamar a-rèist a bhiodh sinne leinn fhìn?”

“Tha, gu bheil an saoghal againne cho annasach,” thuirt athair.

“Tha fios gu bheil. Ach dh’fhaodadh gu leòr eile a bhith a cheart cho annasach.”

“An dùil cò ris a bhiodh iad coltach? Am biodh iad mar sinne?” thuirt athair mar gun robh e a’ cur na ceist air fhèin.

“Aon rud cinnteach, cha bhiodh iad idir coltach rinne,” thuirt Ailig.

Bha athair air ais a’ coimhead tron phrosbaig.

“Bheil sibh a’ coimhead duine?” thuirt Ailig le gàire.

“Chan eil buileach fhathast,” fhreagair athair.

“Ma tha càil ann togaidh SETI iad.”

“Dè nise tha sin, Ailig?”

“An e SETI … ? Search for Extraterrestrial Intellegence. Iad fhèin agus an Allen Telescope Array aig Oilthigh mòr Bherkeley an Calafòrnia. Còrr is dà fhichead truinnsear mòr rèidio aig an ATA sin. Tha iad ag èisteachd ach an cluinn iad pàtaran rèidio a sheallas gu bheil e a’ tighinn à àiteigin anns an domhain far a bheil gnè beò air choreigin aig a bheil mothachadh, rudeigin mar a tha sinn fhìn.”

“An tuig na daoine sin aig SETI e ged a thigeadh pàtaran rèidio mar sin?”

“Cò aige tha fios?” thuirt Ailig. “Tha iad a’ cumail nan innealan ri iomadh grian a tha anns an reul-chrios againn fhìn, gun fhios nach eil planaid faisg oirre air a bheil rudeigin beò, le comasan.”

“Dè mu dheidhinn Màrt?”

“Chan eil. Chan eil càil mar sin air gin dhe na planaidean anns an ruith-grèine againne – ach an saoghal fhèin. Nise, chan eil sin ag ràdh nach fhaodadh iad a bhith air co-dhiù deich mìle planaid ann an ruithean-grèine eile anns an reul-chrios againn, no anns na mìltean reul-chriosan eile tha shuas an sin.”

“Nach deach rudan a chur am broinn an dà shoitheach-fànais Voyager a dh’fhalbh ann an 1977?” chuimhnich athair.

“Ma-thà chaidh. Dealbhan is fuaimean às an t-saoghal seo fhèin, agus fàilte ga chur ann an còrr is leth-cheud cànan diofraichte. Diosg copair is òir air an deach an cur. Gun fhios nach fhaigheadh cuideigin e shuas ann am fànas … an àiteigin … uaireigin.”

“Chan fhaigh.”

“Chan eil fhios.”

“Dè a-nis a th’ agaibh?” ars a mhàthair, agus i na seasamh anns an doras-a-muigh.

“Gur mathaid gu bheil daoine shuas air planaidean eile ris am bi sinne a’ còmhradh latha brèagha air choreigin,” thuirt athair ann an guth aotrom.

“Ò, thigibh a-steach dhan taigh mus caill sibh uireas cèill a th’ agaibh air fhàgail.”

“Bheil fios agad gu bheil daoine mu thràth ag èisteachd le diosgaichean mòra rèidio gus an cluinn iad a bheil duine ann?” thuirt athair agus e a’ cumail oirre.

“Càit a bheil seo?”

“Ann an Ameireagaidh,” dh’inns esan.

“Dè an còrr a dh’iarradh tu bhuapa?” thuirt ise, agus i a’ toirt a casan leatha a-steach.

Caibideil 6

’S ann a’ leantainn am PML, am Phoenix Mars Lander, a bha Ailig nuair a leugh e an toiseach mu Mhars500. ’S ann le NASA a bha am Phoenix agus bha i air tighinn a-nuas air Màrt ann an 2008. Bha uimhir de shoithichean-fànais robotaig air tighinn gu Màrt nach robh e furasta cumail suas riutha. Bha am Mars Express aig ESA, is feadhainn eile, a’ seòladh mun cuairt os cionn Màrt, ’s a thuilleadh air inneal-landaidh a’ Phoenix bha mu thràth an dà inneal-làndaidh a bha shìos air uachdar Màrt bho chionn ghrunn bhliadhnaichean – an Spirit agus an Opportunity. Bha cuimhne mhath aig Ailig an latha a bha am Mars Express a’ cur dàta rèidio air ais agus i os cionn Màrt agus i a’ ‘coimhead’ a’ Phoenix a’ cromadh gu Màrt. ’S bha cuimhne mhath aige cuideachd nuair a chaidh am Beagle 2 aig ESA a chall air Màrt ann an 2003 às dèidh dha cromadh sìos bho Mars Express. Bha a h-uile h-aon dhiubh sin robotaig agus bha iad a’ cumail Ailig a’ dol, a thuilleadh air an iomadh tachartas fànais eile a bha e a’ leantainn bho air feadh an domhain.

Bha fios aige bho chionn ghreis mu dheidhinn Aurora agus gur e prògram fànais a th’ ann a chuir ESA air chois ann an 2001. Bha e air mòran ionnsachadh mu Aurora agus bhiodh e a’ bruidhinn air ri na balaich eile.

“Aurora?” arsa fear dhe na balaich, “an e fear de chluicheadairean Hibs a tha sin, Ailig?”

“’S ann a tha thu a’ smaoineachadh air Galileo,” fhreagair fear eile. “’S esan an neach-gleidhidh aca. Leig e a-steach trì an aghaidh Hearts Disathairne.”

Bha iad a’ lachanaich am measg a chèile, agus Ailig gu dòigheil nam measg, air an t-slighe dhan sgoil. Bha iad eòlach gu leòr air Ailig ’s mar a bha e a-mach air daoine mar seo gun sgur. Cha robh e na iongnadh sam bith gun tug iad Ailig Aurora mar fhar-ainm air, agus cha mhotha a chuir seo dragh sam bith air. Bha e toilichte nach b’ e Ailig Gaileagsaidh a thug iad air, no idir am Milky Way. Bha fios math aige gun deach prògram Aurora a chur air chois gus teicneòlas fànais a thoirt air adhart agus gus rannsachadh a leasachadh anns an ruith-grèine againne agus air feadh an domhain air fad. Agus bha e air mòran fiosrachaidh fhaighinn bho Aurora air an eadar-lìon, oir bha e na phrìomh amas aig Aurora mìneachadh is ionnsachadh air obair-fànais a thoirt dha òigridh na Roinn-Eòrpa gus ùidh a thogail annta dha saidheans agus dha teicneòlas.

Agus am fiosrachadh a bu mhotha a chuir annas air na bheatha, ’s ann bho Aurora a thàinig e. B’ e sin gun robh ESA an dùil daoine fhaighinn air Màrt eadar 2030 agus 2035. Cha mhòr nach do chuir seo stad air anail nuair a chuala e an toiseach e.

“Cha tèid aca air a leithid sin a dhèanamh ge b’ oil leotha,” a’ chiad rud a thuirt athair nuair a dh’inns e dha.

“Fuirich ach am faic sibh,” thuirt esan.

“Uill, Ailig, ge-bith am faic thus’ e, gu cinnteach chan fhaic mise e.”

“Cha bhi sibh ach 65. Tha fios gum faic sibh e,” thuirt Ailig, agus e a’ faireachdainn rud beag neònach a’ smaoineachadh air athair cho aosta ri sin.

“Carson Màrt?”

“Airson iomadh adhbhar. ’S i tha an ath-doras dhan t-saoghal … ”

Leig athair lachan mòr.

“Abair dà dhoras fada bho chèile, dè?” thuirt e.

“Tha tòrr rudan ri dhèanamh mus cuir iad duine air. Diofar shoithichean-fànais a’ dol suas roimhe sin. Exo-Mars a th’ aca air … Tha Mars Orbitor a’ dol suas an toiseach agus leigidh ise às inneal-spàig a ghluaiseas air uachdar Màrt. An uair sin thèid an MSRM suas, Mars Sample Return Mission, agus thèid aicese air beagan talaimh a thogail bho Mhars agus a thoirt a-nuas air ais chun an t-Saoghail. Talamh bho Mhars, athair, dè ur beachd!”

Ach aon latha an teis-meadhan na bha seo fhuair Ailig post-d bho ESA a chuir e fhèin is athair agus a mhàthair nam boil. Bha Ailig air a bhith a’ cur puist-d gu ESA bho bha e glè òg agus bhiodh e a’ faighinn freagairt mar bu thrice. Oir tha prògram foghlaim chloinne aig ESA. Ach ’s ann a bha am post-d ùr seo ag innse dha mu phròiseact a bha iad a’ dol a dhèanamh fa chomhair nan turas a bhiodh daoine a’ toirt gu Màrt ann am fichead bliadhna. Agus bha Aurora airson gum biodh òigridh a-staigh air a’ phròiseact. Bha am post-d a’ faighneachd an tigeadh Ailig agus a phàrantan gu agallamh aig ESA gus am bruidhneadh iad uile air an seo. ’S e pròiseact mòr a bh’ ann agus dh’fheumadh na pàrantan a bhith leigte ris. Mars500 an t-ainm a bh’ aca air.

“Cha tèid do chas,” thuirt a mhàthair.

“Gabh air do shocair,” thuirt athair rithe, “gus am faic sinn cò mu dheidhinn a tha e.”

Mus robh an t-seachdain seachad bha iad nan triùir ann an Amsterdam, agus chuir iad seachad latha slàn còmhla ri ceathrar bho ESA. Nuair a thàinig iad a-mach aig deireadh an fheasgair bha a’ mhàthair car troimh-a-chèile agus a’ gal, agus bha Ailig fhèin agus athair glè shàmhach. Choisich iad sìos an t-sràid nan triùir ’s chaidh iad a-steach a chafaidh.

“Nach eil fhios agad nach urrainn dhut a bhith air falbh leat fhèin fad seachd mìosan deug, còrr is 500 latha,” thuirt a mhàthair.

“Tha fios again

pàirt 2

AINMEAN

ATA Allan Telescope Array

ATV Automated Transfer Vehicle

ESA European Space Agency

CM Command Module (Modal)

HDF Hubble Deep Field

HSO Herschel Space Observatory

ISS International Space Station

LM Lunar Module (Modal)

MC Mission Control

MSRM Mars Sample Return Mission

NASA National Aeronautics and Space Agency

PML Phoenix Mars Lander

SETI Search for Extra-Terrestrial Intelligence

SM Service Module (Modal)

Caibideil 7

’S e feòil a bh’ aca, le buntàta is uinnean is càl is curran, agus Pavlova gu bhith aca às a dhèidh.

“’S fhada mus bi biadh dhen t-seòrsa seo againn a-rithist,” thuirt Ailig.

Rinn na h-inbhhich gàire beag leotha fhèin.

“Còrr is bliadhna gu leth,” thuirt Rose agus a beul làn.

Chùm iad orra ag ithe. Bha an t-sianar cruinn mun bhòrd. Rose, a bha òg mar Ailig fhèin, agus ceathrar eile – boireannach agus triùir fhireannach.

B’ iad seo an t-sianar a bh’ air an taghadh airson pròiseact mòr Aurora air an robh an t-ainm, Mars500. ’S ann an latha seo fhèin a bha iad air tòiseachadh. Tràth anns a’ mhadainn thàinig iad a-steach dhan mhodal nan deiseachan orains. Agus aig meadhan-là chaidh na dorsan mòra a dhùnadh às an dèidh agus an glasadh bho muigh. Bha iad leotha fhèin a-nise. Airson ùine mhòir.

Am modal anns an robh iad, bha e na shuidhe ann a’ hangar mòr, mòr. Cha b’ e aon mhodal a bh’ ann, ach ceithir. Bha na ceithir modalan am meadhan làr a’ hangair – ceithir bogsaichean mòra meatailte. Anns a’ hangar cuideachd, mun cuairt nam modalan, bha oifisean glainne, agus iad le daoine annta. B’ e an t-àite seo an IBMP ann am Moscow, an Institute for BioMedical Problems, oir ’s iadsan a bha a’ ruith Mars500, iad fhèin agus an ESA.

Bha Mars500 air a chur air chois gus tuigse fhaighinn air dè mar a dheigheadh dha sgioba dhaoine a bhiodh glaiste còmhla air turas gu Màrt. Sheasadh turas gu Màrt co-dhiù bliadhna gu leth – ùine fhada, fhada dha daoine a bhith glaiste am broinn rocaid gun dòigh air faighinn aiste. Cha robh an sgioba seo a’ dol gu Màrt – no a dh’àite sam bith – ach gu bhith am broinn nam modalan seo ann a’ hangar ann am Moscow airson 500 latha. Mars500. Bhiodh sgrùdadh mionaideach ga dhèanamh orra, bho latha gu latha, bho mhìos gu mìos, ach gu dè mar a bha a’ dol dhaibh – an robh an t-slàinte aca a’ seasamh ris, an robh iad dòigheil gu leòr, no an robh iad do-riaraichte agus air a dhol a-mach air càch a chèile? Cha robh càil a dh’fhios. ’S ann airson sin a bha Mars500 – gus fiosrachadh fhaighinn air gach nì a bha sin.

Bha feasgar air leth dripeil air a bhith aca. Na daoine a bh’ anns an h-oifisean, ’s iad sin an MC, no Mission Control. Bha muinntir MC air am feasgar gu lèir a thoirt air an rèidio aca mar gun robh an t-sianar ann an rocaid a bha dha-rìribh a’ falbh gu Màrt. Agus ’s i am boireannach am broinn a’ mhodail, Alice, an Comanndair, a bha gam freagairt air an rèidio bho staigh mar gun robh iad gu dearbh ag ullachadh gus togail an-àirde gu fànas. Seo mar a bha an obair aca gu bhith – mar gun robh iad gu fìor air an slighe gu Màrt. Bha an sgrùdadh seo na phàirt cudromach de phròiseact Aurora.

Ach a-nise bha iad a’ gabhail an anail agus iad aig am biadh. Bha iad air na deiseachan orains a chur dhiubh agus iad nan aodach fhèin. Gu h-àrd anns gach oisean dhen mhodal bha camara leis am faiceadh MC an sgioba fad na h-ùine. Gu dearbh, bha camarathan anns gach rùm dhe na modalan ach a-mhàin anns na taighean-beaga. Chitheadh agus chluinneadh MC gach nì a bha an sgioba a’ dèanamh agus ag ràdh. ’S bha na dealbhan seo gu bhith air an cleachdadh nuair a dheigheadh an sgrùdadh slàn a dhèanamh air a’ phròiseact.

Bha aonan dhe na fir air na truinnsearan a thogail air falbh agus air tighinn leis a’ phavlova. B’ e seo Tom, agus ’s esan a bha an urra ri na coimpiutairean air fad. Ach an-dràsta ’s ann a’ roinn a’ phavlova a bha e. Bha falt dorch air agus e àrd, mu thrithead bliadhna, le fiamh a’ ghàire daonnan air aodann.

“Tha seo cho milis … chan eil mi a’ smaoineachadh gun tèid agam air a ghabhail,” thuirt am fear a bha na shuidhe mu choinneamh Rose. B’ esan Richard, no Dr R mar a bh’ aig Rose fhèin air – oir b’ esan gu dearbh a h-athair. ’S ann bhuaithe a bha Rose air cluinntinn mu Mhars500 agus sin mar a thàinig i gu bhith an seo.

“Thoiribh dhòmhs’ e ’s ithidh mise e,” thuirt i ris.

Chuir seo iad gu lèir gu gàireachdainn.

“Chan fheum thu fàs tiugh,” bha Alice a’ tarraing aiste. “Chan e gum bi duine againn tiugh mus fhaigh sinn a-mach à seo.” Alice fhèin, ’s ann tana a bha i. Tè bheag, ghrinn a bh’ innte le falt soilleir agus sùilean beò. Mu cheathrad bliadhna a dh’aois, agus ’s i a bha os cionn an sgioba air fad. Bha i ionnsaichte ann am bith-eòlas, agus i air a bhith na speuradair fad bhliadhnaichean.

Bha gach duine dhen sgioba, mar a bha Alice, ionnsaichte nan dreuchd fhèin. B’ e Richard, no Dr R, a bha an urra ri gach nì meidigeach mun phròiseact, agus bha seo a’ toirt a-steach slàinte cuirp is inntinn an sgioba, agus gach sgrùdadh a bha ri dhèanamh orra. Bha e trithead ’s a h-ochd bliadhna. ’S e duine dòigheil a bh’ ann dheth, ’s bha e pòsta le aon nighean aige – b’ ise Rose, a bha air tighinn còmhla ris air Mars500.

’S e a b’ adhbhar gun robh dithis òga anns an sgioba gun robhas ag ullachadh airson an ama nuair a bhiodh daoine dhe gach aois, is eadhon teaghlaichean ’s dòcha, a’ dol gu ruige Màrt. Seo am beachd a bha aig daoine a bha a’ coimhead fada romhpa, mar Aurora agus NASA, agus ’s ann mar sin a bha dithis cho òg ri Rose agus Ailig air an gabhail a-staigh anns an sgioba. Cha b’ e gun robh an dithis seo coltach ri chèile ann an dòigh air thalamh.

’S e an t-innleadair am fear a b’ òige ach iadsan, oir bha e fhathast anns na ficheadan. Fear sàmhach, ruadh ’s gun dad air aire ach gach seòrsa inneil is einnsein sna modalan a chumail a’ dol gu rèidh, siùbhlach – ’s cha bu bheag an obair sin. An aon rud eile anns an robh sùim sam bith aig Ivan ’s e ball-coise, ’s bha e air leabhraichean is DVDan gu leòr dhen sin a thoirt leis.

Nan suidhe aig a’ bhòrd, bha Rose is Ailig is Tom air aon taobh agus Dr R is Alice is Ivan mun coinneamh. Bha iad gu lèir air am pavlova ithe ach gun robh Rose fhathast a’ cur crìoch air còrr fear a h-athar. An uair sin dh’èirich iad bhon bhòrd ’s chaidh iad ’s shuidh iad a-staigh san rùm-suidhe. Cha robh iad ag ràdh mòran, oir bha latha fada, sgìth air a bhith aca ’s bha iad uile len smuaintean fhèin mu na bha air thoiseach orra. B’ e sin gun robh iad gu bhith a-staigh an seo airson co-dhiù 500 latha, mar gun robh iad dha-rìribh a’ dèanamh turas gu Màrt. 250 latha a’ dol thuige. Is 30 latha ann. Agus 240 latha a’ tilleadh.

“Ag iarraidh a dhol cuairt?” thuirt Rose, ’s dh’fhalbh Ailig agus i fhèin.

Bha Modal 2, anns an robh iad, na thrì pàirtean. Bha an cidsin ’s an rùm-ithe mar aon, ’s bha an rùm-suidhe ri taobh sin. Shìos aig a’ cheann eile bha na sia rumannan beaga. ’S e seo an rùm a bh’ aig gach duine dhiubh – rùm dhaibh fhèin le àirneis a leithid deasg is leabaidh. Bha na dorsan fosgailte ’s mar a bha an dithis aca a’ coiseachd sìos an trannsa chitheadh iad na bagaichean mar a bha iad air an cur a-steach air an làr ’s air an leabaidh. Aig an fhìor cheann-shìos bha doras dùinte romhpa ’s bha fios aca gur e seo an doras gu Modal 3. B’ e seo am modal a bha gu bhith air a chleachdadh mar chapsal gus cromadh sìos gu Màrt, mar gum bitheadh. Bhiodh 250 latha mus deigheadh an doras seo fhosgladh.

“Chan eil mise ag iarraidh an còrr fhaicinn a-nochd,” thuirt Ailig. “Dè mu dheidhinn gèam a chluich?”

“Dè an gèam?”

“Tàileasg,” thuirt esan.

“Chan aithne dhomh.”

“Seallaidh mi dhut.” ’S chaidh iad a-steach na rùm ’s shuidh iad aig a’ bhòrd bheag a bh’ anns an oisean. Bha an camara os an cionn gan coimhead. Dh’fhosgail e am bòrd dubh is geal is dhòirt e na mìrean air.

“Chan eil fhios agam dè mar a chuireas mi iad,” thuirt ise.

“Seallaidh mi dhut,” thuirt esan. “Chan eil cho fada ri sin bho thòisich mi fhìn.”

Caibideil 8

Dhùisg iad an ath mhadainn agus iad a’ faireachdain car neònach a bhith glaiste a-staigh am broinn nam modalan, ’s gur ann mar sin a bha iad gu bhith airson an ath sheachd mìosan deug.

“Madainn mhath,” thuirt Tom agus e a’ tighinn a-steach chun na bracaist. “An robh sibh fhèin a-muigh an àite a-raoir?” Bha e làn spòrs agus ’s math gun robh.

Bha latha dripeil romhpa, mar a bhiodh romhpa a h-uile latha a bhiodh ann. Bha Alice a’ dol gan toirt gu lèir mun cuairt nam modalan air fad oir cha robh ùine aca sin a dhèanamh an latha roimhe sin. Bha iad air na modalan fhaicinn seachdainean roimhe sin nuair a chaidh an toirt mun cuairt an IBMP an toiseach. Ach ’s e seo an dachaigh a bha gu bhith aca a-nis airson ùine mhòir ’s bha e cho math dhaibh eòlas ceart fhaighinn air a h-uile h-oisean dhith. Na b’ fhaide a-steach dhan latha bha Dr R ri dol a thoirt dhan h-uile duine aca na sgrùdaidhean a bha aige ri dhèanamh leotha bho àm gu àm fad an turais. Sgrùdaidhean is deuchainnean air am bodhaig ’s air an inntinn gus faicinn dè mar a bha an corp ’s an aigne a’ seasamh ris an t-suidheachadh annasach anns an robh iad.

Bha mìltean dhaoine bho air feadh an t-saoghail air tagradh a chur gu IBMP gum bu mhath leotha a bhith anns an sgioba. Ach ’s iad an t-sianar acasan a chaidh a thaghadh a-mach às na bha sin. Dithis òga is tè a bhiodh na ceannard; fear meidigeach, fear choimpiutairean agus innleadair: Ailig is Rose is Alice; Dr R, Tom agus Ivan. Cha robh iad air càch a chèile fhaicinn a-riamh roimhe gus an deach an toirt còmhla le Aurora ann am Mars500 – ach a-mhàin Rose agus a h-athair, Dr R.

“Bheir sinn sùil tro na ceithir modalan,” dh’inns Alice dhaibh. “Tha sinn an-dràsta ann am Modal 2, no M2, agus ’s e seo an dachaigh againn, mar gum bitheadh. Mar a tha fhios agaibh, seo far am bi sinn a’suidhe agus far am bi sinn ag ithe agus far a bheil na rumannan againn fhìn.” Thòisich an t-sianar a’ coiseachd mun cuairt. Bha rùm-còmhnaidh is cadail an duine aca. Bha leabaidh agus deasg is sèithear anns gach rùm, is sgeilpichean air an gleidheadh iad leabhraichean is rudan pearsanta sam bith. Ged nach robh iad mòr, bha na rumannan seo cofhurtail gu leòr – agus chan eil dad cho math ri do rùm fhèin a bhith agad.

Bha M2 am meadhan a’ hangar agus bha trannsa chumhang eadar e agus na trì modalan eile. An toiseach chaidh iad sìos, duine as dèidh duine, gu M3. B’ e M3 am modal meidigeach. Seo far am biodh na sgrùdaidhean gan dèanamh orra le Dr R agus ’s ann a-staigh an seo a bhiodh iad cuideachd nam biodh tinneas orra no nam biodh dad sam bith ceàrr orra.

Aig ceann eile M2 bha an trannsa suas gu M3. Chuir Alice nan cuimhne carson a bha M3.

“’S e seo am modal a’ tha a’ riochdachadh a’ chapsail a chromas sìos gus landadh air Màrt. Tha e glaiste mar a chì sibh. Bidh sinn ga fhosgladh an ceann còig mìosan, mar gun robh sinn air Màrt a ruighinn.”

“Thèid dithis againn a-steach ann an uair sin … ?” thuirt Tom.

“Thèid gu dearbh. Tom, tha thu fhèin agus Ailig air ur taghadh le IBMP gus a dhol na broinn,” thuirt Alice.

“Ailig is mi fhìn a tha dol air tìr air Màrt,” thuirt Tom le gàire.

Rinn a h-uile duine eile gàire – ach Alice.

“Chan e adhbhar ghàire a tha seo idir, agus tha aig gach duine againn ri sin a thuigsinn,” thòisich Alice. “’S e tha seo ach sgrùdadh cothromach a bheir mòran fiosrachaidh dha luchd-saidheans Aurora air cò ris a bhios e coltach daoine a chur gu Màrt anns na bliadhnaichean a tha ri thighinn.”

Cha tuirt duine aca dùrd. Cha b’ e, dha-rìribh, adhbhar ghàire anns an robh iad an sàs. Ach dh’fheumadh neach gàire beag an-dràsta ’s a-rithist ’s cinnteach.

“Bheir an dithis agaibh mìos a-staigh ann an M3 – mar gun robh sibh shìos air Màrt. An uair sin thig sibh air ais, a-steach còmhla ris a’ cheathrar againne,” lean Alice oirre.

“Tà, bidh sinn a’ còmhradh ribh fad na mìos sin?’ dh’fhaighnich Ailig.

“Gu dearbh fhèin bithidh,” fhreagair Alice. “Bidh an rèidio a’ dol fad na h-ùine. Bidh sinn a’ dèanamh gach nì mar gun robh sinn dha-rìribh shuas aig Màrt.”

À sin thill iad gu M2 agus chaidh iad sìos an treas trannsa, gu ruige M4. Bha M4 na cheithir rumannan, agus iad làn de dh’uidheaman dhe gach seòrsa. ’S ann an seo a bha gach goireas mar uisge is ogsaidean is tanca òcraich, agus innealan gus dealan is eile a chumail a’ dol. Bha am biadh ann am preasaichean mòra reothaidh agus bha taigh-glainne ann gus glasraich is measan a chur am fàs. Cuideachd bha rùm-spòrs is eacarsaich ann; gach goireas a chumadh an sgioba fallain is ann an sunnd.

“’S ann a bhios sinn deiseil son nan Olympics mus bi na còig cheud latha seachad,” thuirt Tom le gàire fann. Ach cha do ghabh an fheadhainn eile orra gàire a dhèanamh mus biodh aig Alice ri seasamh aca.

“Air ais leinn gu M2,” thuirt Alice, “’s gun dèan sinn cupan cofaidh.”

Agus ’s e sin a rinn iad, agus iad a’ leanntain a chèile suas an trannsa. ’S gach duine aca a’ smaoineachadh cho annasach ’s a bha an t-àite-fuirich a bha gu bhith aca son na h-ath bhliadhna gu leth. Bha iad gu lèir air gealltanas a thoirt gu leanadh iad riaghailtean an IBMP. Le sin bha fios aca nach fhaigheadh iad a-mach às an siud gus am biodh an deuchainn seachad an ceann 500 latha; nach robh dòigh a gheibheadh iad a-mach mura robh an slàinte air gaiseadh no rudeigin eile air a dhol fada ceàrr orra fhèin no aig an dachaigh. Bha iad uile air aontachadh ri sin. Agus cha robh dòigh ann a b’ urrainn dhaibh bruidhinn ri duine sam bith air an taobh a-muigh, ach aig amannan sònraichte. Bha iad glè mhòr leotha fhèin. Nan sianar.

Feasgar, bha aca ri dhol tro na sgrùdaidhean, airson a’ chiad turais – ’s gu leòr dhiubh ann. Thug gach duine greis mhath a-staigh ann an M3 còmhla ri Dr R. Dhearbh e gun robh iad fallain, ’s fhuair e fuil is uisge bhuapa. Agus bha aca ri sgrìobhadh sìos ach dè mar a bha iad a’ faireachdainn annta fhèin, agus iomadh ceist a fhreagairt ann an sgrìobhadh mun deidhinn fhèin agus mu am faireachdainnean mun fheadhainn eile bh’ anns an sgioba. Bha na ceistean seo air an ullachadh ro-làimh le eòlaichean-inntinn, agus bha ri bhith gam freagart mar a bhiodh an turas a’ dol air adhart. Bha e air leth deatamach gum faighte a-mach dè mar a gheibheadh iad air adhart còmhla rè an turais fhada agus chuibhrichte a bha seo. Bha iad leotha fhèin, agus bha iad am broinn ionaid anns nach robh mòran rùim, agus bha iad gu bhith ann airson ùine mhòir. Cha robh iad fhèin no duine eile idir cinnteach dè mar a dheigheadh dhaibh. Oir cha robh duine air a leithid seo a dhèanamh a-riamh roimhe. B’ iadsan a’ chiad fheadhainn.

Air ais ann am M2 às dèidh na bha sin, mu dheireadh an fheasgair agus ro àm teatha. Bha Ailig agus Rose aig an tàileasg agus iad ga ghabhail air an socair. Cha robh ise cinnteach an robh an gèam seo idir a’ tighinn oirre no a’ còrdadh rithe.

“A bheil na fir-tàileisg seo nad chois gach àite dhan tèid thu?” dh’fhaighnich i dha.

“Cha mhòr nach eil,” thuirt esan. “Tha iad seo air an dealbh mar Fir-tàileisg Leòdhais.”

Chrath ise a ceann, ag innse nach robh fios aice dè bha sin.

“Chaidh an lorg ann an Leòdhas bho chionn suas ri dà cheud bliadhna. An Nirribhidh a rinneadh iad, le ìbhri uàlrais.”

“An fheadhainn seo?”

“Chan iad. Le ròsaid a tha iad seo dèante; stèidhichte air an fheadhainn cheart,” dh’inns esan.

“Siud gu leòr dhen siud,” thuirt i. “Tha mis’ a’ dol a dh’fhaighinn mo leabhair.”

“Dè tha thu a’ leughadh?”

“The War of the Worlds a sgrìobh H.G. Wells.”

“Cò mu dheidhinn a tha e?”

“Neònachain a thàinig a-nuas à Màrt gus an saoghal a sgrios.”

“Tha mi ’n dòchas nach tachair iad rinne,” thuirt esan.

’S rinn iad gàire agus iad a’ toirt sùil air an cùlaibh mus robh sgeul air Alice.

Caibideil 9

“Tha seo mar gun robh sinn fhathast air ais anns an sgoil againn fhìn,” bha Rose ag ràdh.

“Dh’inns iad dhuinn gum biodh againn ri cumail air adhart le ar n-obair-sgoile,” thuirt Ailig air a shocair.

Bha oisean beag air a chur air leth dhaibh agus e na rùm-sgoile le bùird is coimpiutairean is leabhraichean ’s gach nì eile. ’S e Dr R a bhiodh a’ dèanamh cinnteach gun robh iad a’ faighinn sgoil fhad ’s a bha iad air an turas seo. Ach bhiodh aca ri mòran dheth a dhèanamh leotha fhèin, oir bha Dr R ag obair air iomadh rud eile.

Gu dearbh, bha an ceathrar inbheach mu thràth dripeil aig an obair fhèin, ’s chan fhaiceadh an fheadhainn òga mòran dhiubh tron latha. Bha Tom agus Ivan an sàs le gach nì teicnigeach, agus bha Alice daonnan a’ bruidhinn ri MC agus iad uile a’ cumail sùil air mar a bha an turas a’ dol. Bha fios gu seo gun robh iad, mar gum bitheadh, air àile an t-Saoghail fhàgail air an cùl agus gun robh iad a-muigh ann am fànas agus air slighe shònraichte anns na neòil, gu ruige Màrt. Bha gach inneal is coimpiutair a bh’ air bòrd a’ toirt cunntas mionaideach dhaibh fad na h-ùine.

Aig an aon àm bha Dr R a-staigh ann an M1 agus e a’ tòiseachadh air an iomadh sgrùdadh meidigeach is eile a bha ri dhèanamh mar a bhiodh am pròiseact a’ dol air adhart. B’ e seo am fiosrachadh a bha gu bhith feumail dha Aurora anns na bliadhnaichean air thoiseach, nuair a bhiodh turais dha-rìribh gan dèanamh gu Màrt. Mar bu thrice bha an ceathrar inbheach aig an obair fhèin fad ochd uairean a thìde, fad nan còig latha seachdanach. Agus fhad ’s a bha iadsan ri sin, bha an dithis òga ag ionnsachadh leotha fhèin san sgoil.

Bha ochd uairean eile aca uile anns an latha gus a bhith ri eacarsaich is ri cur-seachadan, agus bha ochd uairean air an cur a thaobh airson cadal. Mar sin bha gach fichead ’s a ceithir uair a thìde air an roinn eadar obair is cur-seachad is cadal. Agus ’s e seo mar a bhiodh cùisean latha às dèidh latha, seachdain às dèidh seachdain agus mìos às dèidh mìos, fad an turais annasaich air an robh iad.

“Bheil thusa air matamataig an latha a chrìochnachadh?” thuirt Ailig.

“Cha do thòisich mi air an sin fhathast,” bha Rose ag ràdh. “Tha mi dol a leughadh The War … son greis.”

Cha robh e gu bhith furasta dhaibh a bhith gan ionnsachadh fhèin mar seo, ach bha iad a’ feuchainn. Oir bha iad air iad fhèin fhaighinn ann an suidheachadh a bha glè neònach.

“Carson Màrt?” thuirt i an uair sin.

“Eh?”

“Carson ’s ann gu Màrt a tha sinn, mas fhìor, a’ dol? Carson nach ann gu Bheunas no … Neiptiun?”

“Ochd planaidean a’ dol timcheall na grèine …”

“Tha fios air an sin,” thuirt i.

“An tè as fhaisg air a’ ghrèin …?”

“Mearcair?”

“Fada ro fhaisg air a’ ghrèin ’s chan eil àile air.”

“An uair sin Bheunas?”

“Ro theth.”

“An uair sin An Talamh?”

“Far a bheil sinn fhìn a’ fuireach.”

“Agus Màrt?”

“’S e as coltaiche ris an Talamh?”

“Agus fada, fada, fada a-muigh anns an ruith-grèine againn, Iupatar ’s an uair sin Satharn ’s an uair sin Uranaus ’s an uair sin Neiptiun?” thuirt i.

“Saoghail mhòra, mhòra ghas.”

“Mar sin ’s e Màrt!”

“Mar sin ’s e Màrt … ’S am faod mi a-nise crìoch a chur air mo mhatamataig?” thuirt Ailig.

“Uaireigin bha dùil gun robh craobhan a’ fàs air Màrt,” chùm ise oirre.

“Mariner 9 ann an 1971. A’ chiad soitheach-fànais a chaidh mun cuairt Mhars … Sheall i nach robh càil mar sin air a’ phlanaid … thog i 7329 dealbhan os cionn Mhars. Cha deigheadh idir aice air landadh ge-tà.

“Bha dùil gun robh claisean uisge ann, air an dèanamh le daoine.”

“Agus Viking 1 & 2 ann an 1976. Laigh iad sin air Màrt … mìorbhail nam mìorbhail … Chuir iad dealbhan air ais nach fhacas an samhail,” chùm e air ag innse.

“Ach tha deigh gu leòr air. Agus tha àile lag mun cuairt air. Agus ’s dòcha gu bheil rudan beò air. Ged nach biodh daoine … dh’fhaodadh gu bheil biastagan,” thuirt ise.

“Ma chreideas tu na làraich a lorg iad air Allan Hill 84001,” thuirt Ailig.

“Dè tha sin?” thuirt Rose.

“Am meteorite à Màrt a fhuair iad anns an Antartaig ann an 1984.”

“Ò?”

“Tha i 8.5 billean bliadhna a dh’aois. Bhris i air falbh bho Mhars bho chionn 16 millean bliadhna ’s bhuail i an Talamh bho chionn 13 mìle bliadhna. ’S tha iad cinnteach gu bheil làraich bacteria oirre. Uaireigin gun robh bacteria beò air Màrt.”

“Wow!” aig Rose.

“Wow! thu fhèin, siud agad mar a tha. Allan Hill 84001 … chan eil creag eile air an deach uiread de rannsachadh a dhèanamh.”

“Bheil bacteria beò air Màrt fhathast?”

“Chan eil fhios. ’S dòcha fon talamh, ’s fon deigh. Ach cha b’ iad a rinn na claisean mòra ’s cha b’ iad a chuir na craobhan! Rudan nach eil idir air Màrt, ’s nach robh.”

“Cò ris an dùil a tha e coltach?” dh’fhaighnich i, cha mhòr dhi fhèin.

“Dè?”

“Màrt.”

“Màrt … ? Càit an tòisich mi! Chan e planaid buileach mòr a th’ ann … mu leth meud an t-Saoghail againne. Tha àile aotrom air, mar a thubhairt thu. ’S e na beanntan aige as àirde san ruith-grèine againn, mar gun cuireadh tu Everest is na h-Andes agus Kilimanjaro air muin a chèile.”

“Wow!”

“Glinn fhada dhomhainn an àitichean is deigh aig na pòlaichean aige. Dà ghealaich aige.”

“Dhà?”

“Phòbos agus Deimos. Tha iad a’ dol mun cuairt air Màrt cho luath ’s nach eil mìos air Màrt a’ toirt ach beagan uairean a thìde.”

“Thèid sinn ann!”

“Nach eil sinn a’ dol ann … mas fhìor, co-dhiù.”

“Wow!”

Bha Dr R na sheasamh anns an doras ’s an latha-obrach aige seachad ann an M1.

“Dè mar a chaidh dhuibh? An deach agaibh air am matamataig a dhèanamh?”

“Tha sinn ag obair air, Dr R,” thuirt Ailig, agus e a’ toirt sùil air Rose.

“Bheil sibhse, Dà, a’ smaoineachadh gum bi daoine a’ fuireach air Màrt latha air choreigin?”

“Gun tèid bailtean a thogail ann?” thuirt a h-athair.

“Terraforming,” thuirt Ailig.

“Facal math, Ailig. Ga dhèanamh comasach dha daoine a bhith a’ fuireach ann ùine fhada … Cò aige tha fios nach bi, Rose, cò aige tha fios?”

’S à sin chaidh iad dhan chidsin a dh’ullachadh na teatha.

Caibideil 10

Bha Ailig air mothachadh, mar a bha na làithean a’ dol seachad, nach robh Rose a’ dèanamh dad sam bith fad an latha ach a’ leughadh The War of the Worlds agus nach robh i a’ cantainn mòran.

“Tha fios agad Beagle 2?” thuirt i ris anns a’ ghuth shàmh.

“U hu?”

“Dè a thachair dhi?” dh’fhaighnich i.

“’S math tha fhios agad dè thachair dhi. 2003. Leig Mars Express às i os cionn Mhars, ’s chrom i sìos ’s cha chualas an còrr bhuaipe. Thachair rudeigin dhi.”

“Dè thachair dhi?”

“’S dòcha gun do laigh i am measg chreagan mòra ’s gun do bhris i. Dh’fhaodadh gun do bhuail i Màrt ro luath ’s gun do bhris i. Chan eil fhios.”

“’Dh’fhaodadh gun deach cur às dhi,” thuirt ise air a socair.

“Cuir às dhi … le cò?”

“Cia mheud soitheach-fànais a th’ air a dhol às an rathad a’ dol gu Màrt?” thuirt i.

“Grunn math. Feadhainn Ruiseanach gu h-àraidh … agus Mars Observer le Ameireagaidh ann an 1992 …” thuirt Ailig.

“Agus Beagle 2.”

“Beagle 2, ann an 2003. Bha Breatainn cho tàmailteach mun sin.”

“Tha daoine air Màrt a tha a’ cur às dhaibh nuair a tha iad a’ tighinn a-nuas,” thuirt ise, mar gur ann rithe fhèin.

Thug esan sùil oirre.

“Little green Martians!” thuirt e an uair sin.

“Agus innsidh mi rud eile dhut, seach gu bheil thu cho ‘smart’,” thuirt Rose.

“Seadh?”

“Tha, gu bheil sinne gu cinnteach air ar slighe gu Màrt sinn fhìn.”

“Tha thu a’ leughadh cus dhe H.G. Wells, Rose.”

“Dè am fios a th’ agad nach eil. Chan eil cinnt sam bith agad gur ann anns an IBMP a tha sinn. Tha iad gar cur gu Màrt gus am faic iad dè a thachras. Chan eil uinneag air an t-soitheach seo … nam bitheadh, chitheadh tu g’ eil e dubh dorch a-muigh. Gu bheil sinn shuas ann am fànas. Gu bheil Moscow fada air ar cùlaibh.”

“The War of the Worlds rules OK,” thuirt e.

“Fùirich ach am faic thu!” dh’èigh i. “Bha thu fhèin a’ bruidhinn mu SETI an latha eile. Tha na mìltean phlanaidean anns an domhain mhòr. Carson as e an Talamh an aon fhear le daoine? Bha thu a’ bruidhinn mun mheteorite Allan Hill 84001.”

“Bacteria.”

“Ma tha beatha de sheòrsa sam bith ann, faodaidh daoine bhith ann. ’S ann bho bhacteria a thàinig sinn fhìn,” bha i ag èigheachd.

Dh’èirich Ailig bhon bhòrd ’s chaidh e chun an trannsa a bha a’ dol sìos gu MI.

“Tha fios math agam càit a bheil thu a’ dol,” dh’èigh i. “Tha thu a’ dol a dh’iarraidh m’ athar.”

Sheas i ’s thilg i a leabhraichean sgoile fad a làimhe ’s chaidh i a-null chun a’ bhùird air an robh na fir-tàilisg mar a bha iad air am fàgail. Le a gàirdean, sguab i na mìrean tàilisg air falbh is sgap iad air feadh an làir. Rinn Ailig às na chabhaig sìos an trannsa.

“Tha fios math agams’ gu bheil sinn shuas ann am fànas. Carson a bha sinn gu bhith ann a’ hangar ann am Moscow?” ghlaodh i às a dhèidh.

Nuair a thill Ailig le Dr R còmhla ris, cha robh sgeul air Rose anns an rùm-suidhe, oir bha i air ruith a-steach dhan rùm aice fhèin agus air i fhèin a thilgeadh air a beul-foipe air uachdar na leapa ’s i a’ gal àird a cinn. Chaidh Dr R a-steach far an robh i. Chrom Ailig sìos air a ghlùinean ’s thòisich e a’ cruinneachadh nam fir-tàilisg. Bha aon bhanrìgh air briseadh na dà leth.

Caibideil 11

’S ann na shuidhe aig a’ bhòrd na rùm fhèin a bha Ailig agus e a’ ruith tro leabhar-dhealbh mu Hibs. Na leabhraichean a bh’ aige anns an rùm, bha iad gu lèir mu Hibs no mu speuradaireachd. Crochte air a’ bhalla air a chùlaibh, bha lèine Hibs aige an-àirde, agus bha stoc uaine is gheal steigte ri cùl an dorais. Cha robh e air a bhith mòran anns an rùm-suidhe bho chionn greis agus bha tòrr obair-sgoile aige fhathast gun a dhèanamh.

Seach gun robh Rose shìos ann an MI cha robh mòran cuideachd aige tron latha, oir bha na h-inbhich an sàs nan obair fhèin. Bha Dr R air Rose a thoirt sìos gu MI agus bha i ann an rùm-meidigeach ann an sin gus am biodh sùil aige ga chumail oirre. Chan e gun robh i tinn mar sin, ach bhon latha ud a chaidh i rudeigin troimh-a-chèile bha e ga h-iarraidh shìos ann am MI.

Bha Ailig air innse dha Tom is Ivan mar a bha Rose dhen bheachd gun robh iad air an t-slighe gu Màrt, agus ged a rinn iad gàire bha iad an dòchas nach robh i a’ creidsinn sin.

“Tha mac-meanmna soilleir aice, tha fios,” thuirt Tom.

“Tha i ann am meadhan leughadh The War of the Worlds,” dh’inns Ailig.

“’S e sin a bhios ann,” thuirt Ivan.

Cha robh Alice air tighinn a-steach dhan rùm-suidhe fhathast, oir bha i shìos a’ coimhead air Rose is Dr R.

“Tha e cuideachd a’ dèanamh uallach dhi gun deach soithichean-fànais às an rathad a’ dol gu Màrt. Mar Beagle 2,” thuirt Ailig.

“’S e eagal a th’ oirre gun tachair an aon rud dha Mhars500?” dh’fhaighnich Tom.

“Tha mi creids’,” thuirt Ailig.

“Cha bhi e furasta a toirt às a beachd,” thuirt Ivan, “ma tha rudan mar sin na h-inntinn mu thràth.”

“An dùil a bheil sinn shuas ann am fànas?” thuirt Tom ri Ivan, agus e a’ dèanamh gàire mòr.

“Cha deighinn idir an urras,” fhreagair Ivan, gun ghàire air aodann, oir b’ e sin a dhòigh.

“Very funny,” thuirt Ailig.

“Dè tha ‘very funny’?” bha Alice a’ faighneachd agus i air a thighinn.

“Bha Ivan ag innse sgeulachd èibhinn,” thuirt Tom.

“Bu mhath leam a bhith air sin a chluinntinn,” thuirt Alice.

“Rose ceart gu leòr?” dh’fhaighnich Ailig.

“Tha,” thuirt Alice. “Chan eil fèidhir dhi. Dè mu dheidhinn rudeigin a dh’itheas sinn?” thuirt i an uair sin.

Thòisich iad ag ullachadh a’ bhìdh. Chaidh Tom sìos gu na preasaichean mòra ann am M4 a dh’fhaighinn mheasan is eile.

“Tha Dr R ag innse dhomh, Ailig,” thuirt Alice, “nach eil thu air a bhith aig d’ obair-sgoile na làithean ud.”

“Chan eil mi a’ faireachdainn coltach ris,” thuirt Ailig.

“Gheall sinn, Ailig,’ thuirt i, “nach do gheall? Gun dèanadh sinn ar n-obair fhìn a h-uile latha?”

“Tha fios a’m.”

“Bidh thu anns an sgoil a-màireach?” thuirt i.

“Bithidh,” thuirt Ailig.

“Theirig sìos ’s gu faic thu Rose às dèidh do theatha,’ thuirt Alice ris. “Bha i ag iarraidh gun tigeadh tu sìos, ’s gun toireadh tu sìos leat na fir-tàileisg.”

Bha Ailig toilicte gun robh e air a’ bhanrìgh a chàradh le glaodh a’ mhadainn sinn fhèin.

Caibideil 12

Bha iad a’ cumail orra anns an dòigh àbhaistich mar a bha an ùine a’ dol seachad. Bha na làithean a’ dol nan seachdainean ’s na seachdainean a’ dol nam mìosan. Gach mìos a bha sin bha Dr R a’ ruith air gach neach dhiubh le na sgrùdaidhean gus faicinn dè mar a bha am bodhaig ’s an inntinn. Bha e air lorg gun robh an cadal aig cuid dhiubh briste, agus bha iad a’ gearan ris gun robh fuaimean gan cumail nan dùisg tron oidhche.

Aig coinneamh a bh’ aca anns an rùm-suidhe, air a ruith le Dr R, thàinig e am bàrr gun robh Tom, agus gu h-àraidh Ivan, air an cumail nan dùisg tron oidhche le mar a bha srann àrd aig Dr R fhèin. Bha Ivan dhen bheachd gum bu chòir dha Dr R a bhith a’ cadal shìos ann an MI seach gur ann an sin a bha an obair aige co-dhiù. Cha robh Dr R ag iarraidh sin a dhèanamh agus cho-dhùin iad gun cumadh iad orra mar a bha iad, ach cha robh Ivan idir air a dhòigh. Bha e ag ràdh nach deigheadh aige air obair a dhèanamh ceart ma bha e le dìth a’ chadail. Ghearain e mun seo ri MC ach thuirt iad sin gun robh aig an sgioba fhèin ri thighinn gu còrdadh.

Mean air mhean, bha na h-inbhich a’ cur seachad an ùine anns na rumannan aca fhèin agus thòisich an fheadhainn òga a’ toirt am bìdh a-steach leotha dha na rumannan. Bha Alice agus Dr R ag iarraidh gum biodh iad uile ag ithe còmhla mu bhòrd an rùm-shuidhe agus chaidh aontachadh gur e sin a dhèanadh iad. Ach bha iad uile ag iarraidh tuilleadh ùine leotha fhèin, oir bha iad a’ faireachdainn gun robh an t-àite anns an robh iad uabhasach beag, agus iad gun dòigh air faighinn a-mach às, fiù ’s airson a dhol cuairt. Bha Dr R tric gan toirt gu lèir sìos dhan rùm- eacarsaich ann an M4 oir bha aca ri an cuirp a chumail fallain no bhiodh iad mì-dhòigheil is an-shocair annta fhèin. Oir cha robh duine aca ris am bruidhneadh iad ach an sgioba, ’s cha robh dòigh aca gus greis fhaighinn a-mach às an àite chumhang anns an robh iad.

Aig an àm seo ’s e Ivan bu mhotha a bha a’ gearan ri MC. An toiseach bha e ag ràdh nach robh am biadh reòthte idir a’ tighinn air a stamaig ’s gun robh e a’ faireachdainn bochd. Thuirt MC ris a dhol a dh’innse seo dha Dr R ach cha robh e airson sin. Bha e cuideachd a’ gearan ri MC nach robh iad a’ cumail fiosrachadh ceart riutha air dè am beachd a bh’ acasan air mar a bha an turas a’ dol. ’S fad na h-ùine bha e a’ gearan riutha air cho briste ’s a bha an cadal aige seach gun robh Dr R fhathast le srann aige anns an rùm an ath dhoras dha. Fad na h-ùine, bha MC ag ràdh ris gur ann aig an sgioba a bha ri freagairt a lorg dha na ceistean sin, ’s cha robh seo a’ còrdadh ris, ’s bha e a’ gearan riutha mu dheidhinn.

Bha e a’ còrdadh ri Ailig greisean a bhith gan cur seachad còmhla ri Ivan anns an rùm-suidhe a’ coimhead DVDan ball-coise. Cha robh DVD aig Ivan dhe Hibs idir ach bha Ailig glè dhòigheil a’ coimhead nan sgiobaidhean Eòrpach is Sasannach a bh’ aige. ’S bha leabhraichean air ball-coise aig Ivan a bhiodh Ailig a’ leughadh, ’s bheireadh Ailig dhàsan iasad dhe leabhraichean-dhealbh Hibs. Cha robh Rose air a dòigh le cho tric ’s bha an dithis seo a’ coimhead ball-coise anns an rùm-suidhe, oir chan fhaigheadh ise air a leabraichean sci-fi a leughadh le na bha iad a’ dèanamh de dh’èigheachd ’s de ghàireachdainn. Ma bha duine aca a’ dèanamh fuaim bha e a’ cur dragh air an fheadhainn eile le mar a bha iad glaiste a-staigh am measg a chèile.

Bha ise air ais aig na planaidean agus mar a bha na speuradairean a’ lorg cheudan de dh’fheadhainn ùra an cois reultan ùra a bha iad a’ faicinn air feadh an reul-chrios againn fhìn le na prosbaigean cumhachdach.

“Le na tha sin de mhìltean phlanaidean anns an domhan air fad, chan eil dòigh nach eil beathaichean beò air gu leòr dhiubh,” thuirt i, agus i an dòchas gun cuireadh iad dheth an DVD.

“Bheil thu air ais aig a’ bhacteria?” thuirt Ailig.

Chuir Ivan dheth an DVD.

“An e an aon seòrsa bheathaichean a bhios air na planaidean sin ’s a tha air an Talamh?” dh’fhaighnich i dha Ivan. “Am bi caoraich is crùbagan is nathraichean orra? Agus … mucan is … faoileagan is … adagan is … ?”

“ … Dinosaurs?” thuirt Ailig.

“Cha bhi na Dinosaurs!” thuirt ise.

“Ged a chrìochnaich iad air an Talamh, chan eil sin ag ràdh nach eil iad beò air planaidean eile,” thuirt Ailig.

Bha Ivan a’ gàireachdainn gan cluinntinn.

“Am bi beathaichean air na planaidean fad às sin nach eil an seòrsa idir air an Talamh?” dh’fhaighnich ise.

“Tha mìle, mìle seòrsa beathaich beò air an Talamh,” thuirt Ailig.

“Cia mheud?” thuirt Rose.

Bha Ivan a’ gàireachdainn.

“Chan eil fhios agam a bheil fios aig duine air an sin,” thuirt e.

“Tha mise a’ smaoineachadh,” thuirt Ailig, “gur e a